Trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng tinh vi, việc ứng dụng công nghệ giám sát tuân thủ (RegTech) và công nghệ quản lý (SupTech) đang trở thành "chìa khóa vàng" để minh bạch hóa các giao dịch blockchain, góp phần quan trọng vào công cuộc bảo vệ an ninh tài chính quốc gia.
Tại Hội thảo khoa học cấp Quốc gia với chủ đề "Phòng, chống tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng" diễn ra ngày 29/12/2025 tại Học viện Cảnh sát Nhân dân, các chuyên gia đã đưa ra một góc nhìn đầy bất ngờ về thực trạng tội phạm số.
Trái ngược với lo ngại về sự bùng nổ không kiểm soát của tội phạm liên quan đến tài sản mã hóa, số liệu thực tế cho thấy tỷ trọng các giao dịch bất hợp pháp trên nền tảng blockchain toàn cầu đã liên tục giảm trong ba năm qua (2022 – 2024), chạm mốc 0,14% vào năm 2024.
Hội thảo do Thượng tướng, PGS.TS. Trần Quốc Tỏ, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an chủ trì, cùng sự tham gia của lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Học viện Cảnh sát Nhân dân và đại diện Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA).
Nghịch lý về quy mô và tỷ trọng tội phạm số
Trong tham luận tại hội thảo, ông Trần Huyền Dinh, Chủ nhiệm Ủy ban Ứng dụng Fintech thuộc VBA, đã cung cấp những số liệu đáng chú ý. Theo đó, mặc dù giá trị tuyệt đối của dòng tiền bất hợp pháp vẫn ở mức cao – ước tính khoảng 40,9 tỷ USD trong năm 2024 – nhưng tỷ trọng của chúng trên tổng khối lượng giao dịch toàn cầu lại đang thu hẹp dần. Điều này minh chứng cho hiệu quả bước đầu của các biện pháp giám sát và tuân thủ quy định mà cộng đồng quốc tế đang áp dụng.
Tuy nhiên, thách thức vẫn còn đó khi thủ đoạn của tội phạm ngày càng phức tạp. Ông Dinh đã phân tích chi tiết quy trình hợp thức hóa dòng tiền bẩn thông qua mô hình ba bước kinh điển (P-L-I). Đầu tiên là Placement, nơi tiền pháp định được chuyển đổi sang tài sản mã hóa. Tiếp theo là Layering, giai đoạn tội phạm di chuyển dòng tiền qua hàng loạt lớp trung gian nhằm xóa dấu vết. Cuối cùng là Integration, khi dòng tiền đã được "làm sạch" sẽ quay trở lại hệ thống tài chính dưới dạng tiền pháp định ở một quốc gia khác.
Vai trò then chốt của RegTech và SupTech
Để đối phó với quy trình rửa tiền tinh vi này, giải pháp được các chuyên gia đồng thuận cao nhất là tăng cường kiểm soát hai đầu "vào – ra" của dòng tiền, kết hợp với các công cụ công nghệ tiên tiến. Đây chính là lúc RegTech (công nghệ hỗ trợ tuân thủ) và SupTech (công nghệ hỗ trợ quản lý) phát huy tác dụng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình này. Điển hình như tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), hệ thống goAML đã được triển khai, yêu cầu tất cả các ngân hàng và nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo phải báo cáo giao dịch đáng ngờ về một đầu mối tập trung. Chỉ riêng năm 2023, hệ thống này đã ghi nhận sự tham gia của gần 19.000 tổ chức với hơn 53.000 báo cáo rủi ro, tạo nên một lưới lọc hiệu quả đối với các dòng tiền phi pháp.
Tại Việt Nam, việc xử lý tội phạm liên quan đến tài sản mã hóa gặp nhiều rào cản đặc thù như khó khăn trong việc truy xuất dữ liệu từ các sàn giao dịch quốc tế, sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn cao và các vướng mắc pháp lý trong định giá hay bảo quản tang vật số.
Để giải quyết bài toán này, ông Trần Huyền Dinh đã giới thiệu ChainTracer – một giải pháp "Make in Vietnam" kết hợp giữa RegTech và SupTech. Được phát triển hoàn toàn bởi đội ngũ kỹ sư trong nước, công cụ này hỗ trợ phân tích dữ liệu on-chain (trên chuỗi khối), giám sát phòng chống rửa tiền và tạo báo cáo tự động, phù hợp với quy trình điều tra và tuân thủ pháp luật tại Việt Nam.
Hợp tác đa ngành và hoàn thiện hành lang pháp lý
Bên cạnh các giải pháp công nghệ, hội thảo cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự phối hợp liên ngành. Đại tá Nguyễn Thanh Hà, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an) đã phân tích sâu về các phương thức lừa đảo mới, đồng thời đề xuất các định hướng quyết liệt trong việc truy vết và thu hồi tài sản.
Ở góc độ quản lý tiền tệ và viễn thông, đại diện từ Ngân hàng Nhà nước và Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đưa ra các khuyến nghị cụ thể. Đó là việc kiểm soát chặt chẽ thông tin thuê bao, loại bỏ sim rác và nâng cao nhận thức của người dân trong các giao dịch tài chính, nhằm ngăn chặn tội phạm lợi dụng hạ tầng viễn thông và ngân hàng để thực hiện hành vi lừa đảo.
Phát biểu kết luận, Thượng tướng Trần Quốc Tỏ đánh giá cao tính thực tiễn của các tham luận, đặc biệt là các đề xuất mang tính chiến lược về công nghệ và pháp lý. Thứ trưởng khẳng định, bảo đảm an ninh mạng là nhiệm vụ trọng yếu gắn liền với phát triển kinh tế - xã hội.
Trong thời gian tới, việc hoàn thiện hành lang pháp lý, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là những mũi nhọn để Việt Nam chủ động phòng ngừa, không để bị động trước các diễn biến phức tạp của tội phạm công nghệ cao.
