Theo Chainalysis – công ty công nghệ chuyên phân tích dữ liệu blockchain, Việt Nam hiện đứng thứ 3 toàn cầu về mức độ chấp nhận tiền mã hóa và xếp thứ 6 thế giới về khối lượng giao dịch trên các nền tảng phi tập trung. Quy mô và tốc độ phát triển nhanh của thị trường này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sớm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nhằm kiểm soát rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Bước ngoặt quan trọng được xác lập khi ngày 14/6/2025, Quốc hội thông qua Luật Công nghiệp Công nghệ số, chính thức công nhận tài sản số, tài sản mã hóa là một loại tài sản theo Bộ luật Dân sự. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng, mở đường cho việc quản lý và phát triển thị trường tài sản số theo hướng minh bạch, có kiểm soát.
Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế số, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ tài chính và tài sản số, cũng được nhấn mạnh trong Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII trình Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.
Trong định hướng đó, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, bà Vũ Thị Chân Phương khẳng định, phát triển thị trường tài sản số cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển thị trường vốn và kinh tế số quốc gia. Cách tiếp cận phải bảo đảm sự hài hòa giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo với yêu cầu bảo vệ nhà đầu tư và giữ vững an ninh tài chính. Theo bà Phương, đây là nhiệm vụ mang tính chiến lược dài hạn, đòi hỏi lộ trình rõ ràng, thận trọng và phù hợp với thông lệ quốc tế cũng như điều kiện thực tiễn của Việt Nam.
Thực tế cho thấy, khoảng trống pháp lý trong thời gian qua đã làm phát sinh nhiều vấn đề phức tạp. Phần lớn các tổ chức cung cấp dịch vụ liên quan đến tài sản mã hóa chưa chịu sự điều chỉnh trực tiếp của pháp luật Việt Nam, chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế và chưa tuân thủ nghiêm các quy định về phòng, chống rửa tiền và tài trợ khủng bố. Bên cạnh đó, tài sản mã hóa tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng cho các hoạt động phi pháp như chuyển tiền trái phép, trốn thuế, rửa tiền hoặc lừa đảo đầu tư, gây rủi ro cho nhà đầu tư và ảnh hưởng đến ổn định tài chính.
Ở góc độ bảo vệ nhà đầu tư, TS. Lê Minh Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA), cho rằng việc Luật Công nghiệp Công nghệ số xác định rõ tài sản số là một loại tài sản theo Bộ luật Dân sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là cơ sở pháp lý then chốt để Nhà nước xây dựng các cơ chế quản lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư, đồng thời tạo hành lang pháp lý để doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn mới.
Tuy nhiên, TS. Lê Minh Nghĩa cũng cảnh báo mức độ hiểu biết của nhà đầu tư cá nhân về tài sản mã hóa tại Việt Nam còn hạn chế. Dẫn nghiên cứu của CyStack Việt Nam năm 2024, ông cho biết có tới 55% người dùng nhầm lẫn giữa việc lưu trữ tài sản trên sàn giao dịch và quyền sở hữu tài sản trong ví cá nhân, từ đó làm gia tăng nguy cơ mất tài sản khi sàn gặp sự cố. Do đó, song song với hoàn thiện thể chế, nâng cao nhận thức và giáo dục tài chính cần được coi là một trụ cột quan trọng để thị trường phát triển bền vững.
Từ góc độ vĩ mô, TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, nhấn mạnh quy mô và tính cấp thiết của việc quản lý thị trường tài sản mã hóa. Theo ông, dòng tiền hơn 220 tỷ USD từ các giao dịch tài sản mã hóa hiện vẫn chưa được quản lý và định hướng hiệu quả, trong khi nhu cầu vốn cho đầu tư phát triển của Việt Nam ước khoảng 300 tỷ USD mỗi năm. Với tỷ lệ người tham gia thị trường tài sản mã hóa khoảng 21% dân số, nguy cơ thất thoát vốn và thất thu thuế sẽ gia tăng nếu không sớm có khung pháp lý đầy đủ.
Nhận thức rõ yêu cầu đó, việc thành lập Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa trực thuộc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước vào tháng 12/2025 được xem là bước đi mang tính bản lề trong tổ chức thực thi chính sách.
Phát biểu tại Hội nghị công bố quyết định thành lập Ban, ông Bùi Hoàng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Trưởng Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa, cho biết đây là lĩnh vực có tính liên ngành cao, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các khâu trong hệ sinh thái thị trường chứng khoán, từ giao dịch, lưu ký, bù trừ đến giám sát và thực thi chính sách.
Theo ông Bùi Hoàng Hải, nhiệm vụ của Ban không chỉ dừng lại ở giám sát giao dịch hay quản lý các doanh nghiệp tham gia thị trường, mà còn bao gồm vai trò tham mưu chiến lược cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Bộ Tài chính trong xây dựng chính sách, phát triển hạ tầng, đánh giá rủi ro và bảo đảm tính minh bạch của toàn hệ thống.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia và trung tâm tài chính lớn đều lựa chọn cách tiếp cận theo lộ trình. Hong Kong (Trung Quốc) với Chính sách Tài sản số 2.0 và khung chiến lược LEAP – gồm các trụ cột pháp lý, hệ sinh thái, ứng dụng và phát triển nhân lực – đã xây dựng mô hình quản lý dựa trên nguyên tắc “cùng hoạt động, cùng rủi ro, cùng cơ chế quản lý”. Trong khi đó, Liên minh châu Âu với quy định MiCA đã thiết lập một khung pháp lý toàn diện, từng bước tích hợp tài sản mã hóa vào hệ thống tài chính truyền thống.
Trên cơ sở tham chiếu kinh nghiệm quốc tế và xuất phát từ thực tiễn trong nước, lộ trình phát triển thị trường tài sản số tại Việt Nam được định hình theo hướng thận trọng nhưng chủ động. Giai đoạn đầu tập trung thí điểm cơ chế quản lý; các giai đoạn tiếp theo mở rộng sang các sản phẩm tài sản số mới, đồng thời tăng cường giám sát giao dịch thông qua phân tích dữ liệu blockchain.
Với nền tảng chính sách ngày càng rõ ràng và sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý, thị trường tài sản số tại Việt Nam được kỳ vọng sẽ phát triển theo hướng ổn định, minh bạch và an toàn, qua đó đóng góp tích cực cho tiến trình chuyển đổi số và phát triển bền vững của nền kinh tế.
